TopDizajn

2009-04-30

Mali - tam, gdzie gwiazdy śpiewają

Willa – Sztuka – Świat / Mali. Tam, gdzie gwiazdy śpiewają
10 maja (niedziela), Willa Decjusza w Krakowie, godz. 12.30 – 20.00, wstęp wolny

W programie spotkania znajdą się wykłady poświęcone historii, gospodarce oraz przemianom dokonującym się w tradycyjnych kulturach ludów zamieszkujących Republikę Mali, przede wszystkim Tuaregów – „ludzi pustyni” i  Dogonów, fascynujących m.in. kosmogonią będącą podstawą ich wierzeń . Kolejne wystąpienia poświęcone będą malijskiej poezji, muzyce, architekturze i fotografii. Zaprezentowana zostanie twórczość uznanych fotografików – Seydou Keity i Malicka Sidibe. Dodatkowymi atrakcjami będą: prezentacja fotografii pochodzących z prywatnych zbiorów Danuty Glondys i Pawła Świderskiego, wystawa eksponatów zgromadzonych przez prelegentów oraz udostępnionych przez Centrum Kultury i Sztuki Afrykańskiej, a także degustacja herbat i owoców afrykańskich. Spotkanie uświetni przedstawienie grupy artystycznej Tamtamitutu, będące – jak mówią sami artyści – „połączeniem muzyki, tańca i bodypaintingu oddziałującym bezpośrednio na wiele zmysłów, przenoszącym widza w świat egzotycznych, odległych krain, z których powrót następuje na długo po spektaklu”.

 

Program:

12:30    prof. Michał Tymowski (UW), Współczesne Mali jako spadkobierca wspaniałej przeszłości

13:10    dr Adam Rybiński (UW), Tuaregowie – cykl wykładów: gospodarka, przemiany
    współczesne, poezja i muzyka. Otwarcie wystawy fotografii Adama i Władysława
Rybińskich

16:20    Samba Ifrah Ndiaye, Kolory Sahary. Od kamienia do piasku

17:40     dr Łucjan Buchalik, Architektura Mali

18:20    Ewa Prądzyńska, Marionnettes Bamana (Bambara) - bohaterowie dziękczynnych widowisk sogo bo

19.00     Saydou Keita i Malicka Sidibe – współczesna fotografia Mali

19:30     TAMTAMITUTU  - pokaz tańca projektu       


Organizator:    Stowarzyszenie Willa Decjusza
Koordynator:    Katarzyna Trojanowska: kasia@villa.org.pl

Fundator:    Projekt zrealizowano przy udziale finansowym Gminy Miejskiej Kraków
Partnerzy:    Afrykańskie Koło Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego, „Teranga” Centrum Kultury i Sztuki Afrykańskiej, Tamtamitutu

Patronat Medialny: Telewizja Kraków, Radio Kraków, Dziennik Polski, Miesięcznik Społeczno-Kulturalny Kraków, Modny Kraków, Afryka.org, MMKraków.pl, Kulturatka.pl


    
prof. Michał Tymowski: Zatrudniony w Instytucie Historycznym UW od 1964. Od roku 2001 jest profesorem zwyczajnym. Był wicedyrektorem (1987-1989) i dyrektorem (2002 – 2008) Instytutu Historycznego UW. Kierownik Zakładu Historii Powszechnej Średniowiecznej w Instytucie Historii UMCS w Lublinie (1984-1989), profesor na Wydziale Slawistyki Uniwersytetu Paryż IV - Sorbona i dyrektor Ośrodka Cywilizacji Polskiej na Sorbonie (1989-1993), członek Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Historycznego (1972-1976), sekretarz naukowy Komitetu Nauk Historycznych PAN (1973-1974), kierownik wyprawy akademickiej Sahara ’74 (1974-1975), członek Komitetu Głównego Olimpiady Historycznej (1975-1982), członek Rady Naukowej Zakładu Krajów Pozaeuropejskich PAN (1975-1981 i 1987-1989); wiceprezes Polskiego Towarzystwa Afrykanistycznego (1993-1996), wicedyrektor Centrum Polskiej Akademii Nauk w Paryżu (1996-2000), zastępca przewodniczącego Wydziału I Nauk Społecznych PAN - 2002, Członek Redakcji Przeglądu Historycznego (1973-1975), członek komitetu redakcyjnego pisma Hemispheres od 1984, redaktor naukowy (wraz z R. Karpińskim) serii Wielkie Problemy Dziejów Człowieka w SW Czytelnik. Organizator sekcji Państwa i imperia w Afryce przed 1800 w ramach XVII Międzynarodowego Kongresu Nauk Historycznych w Madrycie (1990). Profesor Michał Tymowski opublikował kilkanaście książek, w tym: Historia Mali (1979), Dzieje Timbuktu (1979), Karabin i władza w Afryce XIX wieku (1985), Histoire de la Pologne (1993), Najkrótsza historia Polski (1995), Państwa Afryki przedkolonialnej (1999)

dr Adam Rybiński: Etnolog z Instytutu Studiów Regionalnych i Globalnych Wydziału Geografii i Studiów Regionalnych Uniwersytetu Warszawskiego, od ponad 30 lat prowadzi badania nad kulturami ludów pasterskich zamieszkujących Afrykę Północną i Zachodnią. W swych pracach zajmował się między innymi gospodarką pasterską, świadomością ekologiczną, organizacją władzy, tradycyjnym wychowaniem i szkolnictwem dzieci koczowników oraz rodzeniem się w tych społeczeństwach świadomości narodowej. Jest autorem książki Tuaregowie z Sahary i wielu artykułów drukowanych w renomowanych czasopismach naukowych. Swoje badania prowadził wśród Beduinów w Algierii, Tekna w Maroku i Tuaregów w Algierii, Mali i Nigrze. W latach 2003 – 2008 wraz z członkami najbliższej rodziny oraz z tuareskimi przyjaciółmi i współpracownikami przemierzał tereny zamieszkane przez Tuaregów z Nigru, Mali i Burkin Faso. Głównym celem tych wypraw jest gromadzenie materiałów do obszernej publikacji ukazującej problemy, z którymi borykają się współcześnie różne społeczności tuareskie. Tym corocznym badaniom etnograficznym towarzyszy gromadzenie dokumentacji fotograficznej i filmowej. Na jej podstawie syn Adama Rybińskiego, Władysław zrealizował dwa filmy dokumentalne.

Władysław Rybiński: absolwent historii sztuki na Uniwersytecie Warszawskim. Podczas wspólnych podróży ze swoim ojcem, Adamem Rybińskim, zrealizował filmy dokumentalne Szlakiem karawan i Odpalić pompę, czyli rzecz o … Tuaregach oraz filmowe pocztówki z Nigru, prezentowane w Internecie na stronach portalu afryka.org.

dr Lucjan Buchalik:  Podróżnik i etnolog. Skończył studia na Wydziale Filozoficzno – Historycznym Uniwersytetu Wrocławskiego w zakresie etnografii. Doktorat na Wydziale Historycznym UAM w Poznaniu. Stworzył od podstaw stałą ekspozycję zbiorów afrykańskich w Żorach. Do Afryki wyjechał po raz pierwszy jako student w 1985 r. Od tamtego czasu wielokrotnie podejmował wyprawy na Czarny Ląd, gdzie prowadził badania między innymi wśród plemienia Kurumba (Burkina Faso). Autor wydanej w 2000 r. książki Kolorowy Sahel. Dyrektor Muzeum w Żorach.

Jacek Łapott: Afrykanista. Większość swego zawodowego życia związał z Muzeum Narodowym w Szczecinie, kierując Działem Kultur Pozaeuropejskich. Dzięki jego pasji i zaangażowaniu zbiory Muzeum z tego zakresu, należą do największych w Polsce. Był organizatorem i kierownikiem wielu wypraw do Afryki. W Afryce przebywał kilkanaście razy odwiedzając dziesiątki grup etnicznych w prawie wszystkich państwach na północ od równika. Pod koniec lat 90. skoncentrował się na badaniach dotyczących afrykańskich społeczności refugialnych stojących wobec wyzwań współczesnej rzeczywistości. Aktualnie rozszerza swoje zainteresowania badawcze na tematy współczesnych problemów Trzeciego Świata, ze szczególnym uwzględnieniem Afryki. W 2007 roku był jednym z wykonawców projektu badawczego MNiSW - Etniczna struktura ludności południowego Kordofanu. Zmiana w wyniku migracji i przesiedleń przymusowych w latach 1986 – 2004. W roku 2008 otrzymał z MNiSW grant habilitacyjny związany z kolejnym projektem badawczym w Afryce Dogonowie z Mali (Afryka Zachodnia) – społeczność tradycyjna w warunkach globalizacji. Autor wielu publikacji na tematy afrykańskie, uczestnik licznych konferencji oraz sesji naukowych.

Ewa Prądzyńska: pracownik działu Kultur Pozaeuropejskich Muzeum Narodowego w Szczecinie, od 2006 roku prowadząca badania w Mali wśród Bamana na temat teatru lalek. W 2008 roku otworzyła przewód doktorski Marionnettes ludu Bamana i ich miejsce we współczesnej kulturze Mali.

Jacek Kukuczka: absolwent Etnologii UJ, kustosz w Dziale Kultur Pozaeuropejskich Muzeum Etnograficznego im. Seweryna Udzieli w Krakowie. Uczestnik i współorganizator indywidualnych i grupowych podróży do krajów Afryki Zachodniej, Maghrebu, a także Europy i Azji. W roku 1996 uczestniczył w wyprawie naukowo – badawczej Afryka Zachodnia’96, która swoim zasięgiem objęła Mali, Burkina Faso, Togo i Benin. Na co dzień zajmuje się problematyką zmian kulturowych, zwłaszcza rolą i miejscem fotografii w etnograficznej narracji oraz wystawiennictwem muzealnym. Autor wielu ekspozycji, m. in. Wojownicy. Duma przeszłości – wyzwania współczesności; Afrykańskie tatuaże, fryzury i ozdoby; Etnografia i kreacja. Fotografia w dokumencie naukowym, a także tekstów publikowanych w katalogach wystaw i czasopismach Afryka, Lud, Studia Ethnologica.
Samba Ifrah Ndiaye: pochodzi z Senegalu, jest inicjatorem powstania Centrum Kultury i Sztuki Afrykańskiej z siedzibą w Krakowie. Z wykształcenia jest biologiem, z zmiłowania – pedagogiem. Obrońca Praw Dzieci. Pomysłodawca nowatorskiego programu edukacyjnego przygotowanego realizowanego  przez Centrum Kultury i Sztuki Afrykańskiej.
TAMTAMITUTU: projekt, w którym muzyczna przestrzeń, niczym w teatrze pozornie zagracona jest dźwiękami-przedmiotami. Poza treścią muzyczną, w której zasadniczą część stanowią afrykańskie rytmy, widz może podziwiać autorskie choreografie tancerzy. Tancerz jest żywym płótnem, gdzie kolor żyje bezpośrednio na ciele, tworząc unikalny kostium z barw i konturu. Niepowtarzalne malarskie wizje to ekspresyjna, ekstrawertyczna mieszanka koloru, światła, ognia i rytmu. To połączenie muzyki, tańca i bodypaintingu.
 
Marcin Urzędowski: Twórca projektu TAMTAMITUTU. Miłośnik kultur pierwotnych, zwłaszcza kultur ludów Mande Afryki Zachodniej. Muzyk uprawiający muzykę perkusyjną, twórca licznych inicjatyw pro afrykańskich. Od siedmiu lat propaguje w Polsce mało znane aspekty kulturowo-historyczne afrykańskiej muzyki perkusyjnej. Nie ogranicza się jednak tylko do najbardziej znanego nośnika owej kultury, jakim jest Djembe. Gra także na licznych afro-kubańskich, brazylijskich, a także na skonstruowanych przez siebie instrumentach. Jest fascynatem różnorodnych kultur perkusyjnych, których umiejętne zestawienie ze sobą, daje jego osobisty obraz bębniarza. Oprócz grania muzyki etnicznej, wdraża jej elementy w muzykę popularną. Obecnie nagrywa płyty, koncertuje w Polsce i za granicą, prowadzi warsztaty i lekcje indywidualne. W swej pracy z muzyką, odwołuje się do twórczych poszukiwań z zakresu muzykoterapii, teatru, różnorodnych działań plastycznych. Liczne warsztaty, które organizuje głównie z udziałem dzieci, to mieszanka rytmu, koloru, tańca, oraz różnorakich form z pogranicza happeningu i teatru ulicznego. Współtworzy Teatr Wjazdowa, działający jako forma terapii przez sztukę, dla osób z upośledzeniem umysłowym, przy Środowiskowym Domu Samopomocy w Krakowie. Współpracuje z wieloma instytucjami działającymi na rzecz ochrony praw człowieka w Afryce. Jest wolontariuszem Polskiej Akcji Humanitarnej i członkiem Stowarzyszenia Solidarni z Afryką.

Wykłady:

Współczesne Mali jako spadkobierca wspaniałej przeszłości – prof. Michał Tymowski
Wykład poświęcony będzie historii ludów zamieszkujących Republikę Mali oraz roli jaką więź z przeszłością odgrywa w życiu politycznym, społecznym i kulturalnym tego państwa. Pierwsza część wykładu dotyczyć będzie tworzenia i funkcjonowania zachodnioafrykańskich państw historycznych, począwszy od około VII - VIII w. Na tym tle wyjaśnione będą powody przyjęcia nazwy Mali dla państwa współczesnego. W części drugiej omówione zostaną sposoby utrwalania wiedzy o przeszłości i tradycje ustne związane z kulturami miejscowymi oraz dzieła kronikarskie  powstające od XVI w. w Timbuktu, w środowisku uczonych muzułmańskich. Część ostatnia będzie poświęcona innym przejawom ciągłości historycznej: miastom i sieci urbanistycznej, typom architektury, sztuce i ceremoniałom. W podsumowaniu przedstawiona zostanie różnorodność zjawisk i dziedzin twórczości, które mają korzenie w przeszłości  i wpływają na współczesność poprzez kształtowanie świadomości społecznej. Wykład ilustrowany będzie mapami omawianych państw, widokami miast, architektury i dzieł sztuki.

Cykl prelekcji poświęconych plemieniu Tuaregów – dr Adam Rybiński
Tuaredzy są berberskojęzycznym ludem pasterskim zamieszkującym centralną i południową Saharę, tzn. południowo-wschodnią Algierię, południowo-zachodnią Libię oraz północne rejony Mali, Nigru i Burkina Faso. Sami określają się mianem Kel Tamaszek – mówiący w języku tamaszek, bądź nazwą Kel Tagelmust oznaczającą ludzi noszących zawoje - tagelmust, czyli zasłaniający twarz. U Tuaregów istnieje hierarchiczna struktura społeczna. Najwyższą pozycję mają członkowie rodów szlacheckich, którym podporządkowani byli wasale zajmujący się pasterstwem. Wysoką pozycją cieszą się marabuci- ineslemen. Te dominujące wśród Tuaregów grupy ze względu na jasny kolor skóry określane bywają mianem białych lub czerwonych Tuaregów. Czarnoskórzy Tuaredzy pełnią funkcję służebne. Wyjątkową pozycję wśród nich mają rzemieślnicy – będący lekarzami i strażnikami tradycji. Tuaredzy zamieszkujący na Saharze zajmują się chowem wielbłądów i kóz, zaś ci, którzy żyją w strefie Sahelu wypasają stada kóz i owiec. Część Tuaregów organizuje karawany transportujące sól i proso. W wyniku klęsk żywiołowych i suszy wielu Tuaregów zasiedliło się w miastach. Wykłady będą uzupełniane filmami dokumentalnymi Władysława Rybińskiego. Dr Adam Rybiński przedstawi również zdjęcia oraz część swojego prywatnego zbioru dotyczącego życia „błękitnych ludzi”.

Dogonowie z Mali – kultura tradycyjna wobec inwazji turystycznej – dr Jacek Łapott
Dogonowie - zachodnioafrykański lud, zamieszkujący południowo-wschodnie obszary Mali, zwłaszcza górski rejon Bandiagara. Ich społeczność liczy około 300 tys. osób (1985). Posługują się językiem z grupy gur. Zajmują się głównie rolnictwem i hodowlą (nadwyżkę uprawianych zbóż wymieniają z Fulanami za mięso, ryby i sól), a także rzemiosłem - wyplatają kosze, wyrabiają naczynia (dzbany), rzeźbią i malują maski rytualne. Według Dogonów istnieje niezliczona liczba gwiazd (tolo) i kilka gwiezdnych światów („ziem”) poruszających się spiralnie, zamieszkanych przez istoty żyjące, stworzonych przez najwyższego i jedynego boga - Ammę. Ruchy ciał niebieskich porównują do obiegu krwi.

Malijska architektura ziemi – dr Lucjan Buchalik
Poruszone zostaną problemy związane z usytuowaniem i rozplanowaniem tradycyjnej wioski dogońskiej. Omówione będą budowle wspólnotowe, takie jak wiata togu-na będąca miejscem spotkań starszyzny – przez niektórych zwana także „domem słowa” – sanktuaria i ołtarze, tradycyjne domy menstruujących kobiet czy zupełnie współczesne obiekty przeznaczone dla turystów (campingi, oberże). Ujrzymy zagrodę dogońską jako podstawowy element architektoniczny wioski oraz jej elementy składowe czyli domy mieszkalne, spichlerze, obiekty sanitarne. Zapoznamy się z  technikami i materiałami konstrukcyjnymi używanymi przez Dogonów. Na zakończenie zostaną zaprezentowane przykłady architektury neosudańskiej spotykane w Mali oraz możliwości stosowania tych technik w naszych warunkach klimatycznych. Referat zostanie ilustrowany zdjęciami wykonanymi w całym kraju Dogonów (Płaskowyż Bandiagary, Falezy Bandiagary, Równiny Gondo i Seno)
   
Marionnettes Bamana (Bambara) - bohaterowie dziękczynnych widowisk sogo bo – Ewa Prądzyńska
Marionnettes Bamana (ludu liczącego 3 miliony ludzi z grupy Mande) - to obiekty o różnorodnych formach, wielkości, wykonywane z różnych materiałów (drewno, słoma/trawa, tkanina). Przedstawiają zwierzęta leśne oraz wodne, stworzenia mityczne i fantastyczne oraz postaci typowe dla społeczności Bamana, np. rolników, rybaków, myśliwych, kobiety w trakcie wykonywania prac gospodarczych, itp. Należą do stowarzyszenia młodych ton. Stowarzyszenia te są odpowiedzialne za organizowanie świąt sogo bo, w czasie których występują liczne marionnettes. Występy są ściśle związane z rolniczym cyklem roku. Październikowe sogo bo zbiega się z początkiem zbiorów fonio, natomiast święto odbywające się pod koniec maja lub w czerwcu związane jest z nadejściem pory deszczowej, która sygnalizuje czas zasiewu i sadzenia – czyli tradycyjny nowy rok dla rolników. Głównym celem tych widowisk jest dziękczynienie za deszcz i udane zbiory. Obecnie występujące marionnettes można zobaczyć częściej niż tylko dwa razy do roku. W Markala co dwa lata odbywa się Festival des Masques et Marionnettes (FESMAMA), a od 2005 roku, w Segou, w lutym każdego roku odbywa się Festival sur le fleuve Niger, gdzie występy marionnettes są jednym z punktów programu.

Lustro zamiast obrazu, czyli fotografie Seydu Keity i Malicka Sidibe – Jacek Kukuczka
Istotnym instrumentem, który tworzy i konserwuje obraz otaczającego nas świata jest fotografia. To poprzez to cudowne medium – wynalezione i rozpowszechnione w XIX wieku, a więc będące ze swej natury siostrą epoki kolonialnej i panujących wówczas trendów myślenia – poznaliśmy Afrykę i nadal czerpiemy o niej większość swej powierzchownej, ale i utrwalającej stereotypy wiedzy. Wynaleziona i stworzona po to, by móc portretować świat  i ludzi przez białego człowieka, według reguł i zasad wymyślonych w celu poznania i podporządkowania sobie świata, z czasem trafiła do tych, których miała swym chłodnym okiem jedynie rejestrować. Taka kolej losu przywiodła fotografię także do Afryki, w tym do Mali. Seydu Keita i Malick Sidibe, dwaj Malijczycy zmienili nie tylko powszechnie przyjęty osąd, iż fotografia to wynalazek, którego genialność potrafią wykorzystać jedynie europejczycy i amerykanie. Keita i Sidibe dokonali czegoś znacznie więcej: skierowali obiektyw nie na białych (co byłoby z pewnością również czymś interesującym, ale zarazem wtórnym), lecz na swych sąsiadów, współobywateli wpierw francuskiej kolonii, a wkrótce niepodległego Mali. Ich niepowtarzalne i genialne fotografie to dowód na to, że my też jesteśmy obserwowani i opisywani. Obserwowani nie wprost, ale poprzez „podglądanie” naszego opisu i widzenia świata, ludzi i rzeczywistości. Ta „klisza”, którą jest cały etnograficzny sztafaż, w ujęciu dwóch słynnych już dzisiaj Malijczyków daje możliwość prześledzenia przynajmniej dwóch istotnych dla etnografa/antropologa płaszczyzn. Pierwszą z nich jest sposobność, by za pomocą ich zdjęć znaleźć choć częściową odpowiedź na pytanie, jak Afrykanie nas widzą, czym dla nich jest nasza kultura. Kolejną - jak potrafią za pomocą zaczerpniętego z naszej kultury narzędzia jakim jest sam aparat oraz szerokiego zjawiska fotografii patrzeć, rejestrować i „mówić” o samych sobie. Mówić własnym głosem.
Bohaterowie zdjęć Keity i Sidibe są anonimowi, patrzymy na samą twarz, postać i ruchy człowieka. Zarówno statyczne portrety Keity, jak i dynamiczne, wykonywane w terenie zdjęcia Sidibe miewają tę rzadko odczuwalną, choć przecież specyficzną siłę przyciągania, jaką ma fotografia widziana nie jako obraz, ale jako lustro rzeczywistości. Ich fotografie są więc unikalnym zapisem nie tyle czasu, ile przede wszystkim aspiracji, marzeń i oczekiwań z jakimi mierzyli się mieszkańcy Bamako na przeciągu trzech dekad XX wieku.

Zobacz: Wolność w łazience, Lampy wiszące – trendy w oświetleniu, Ujarzmiona zieleń na ulicy, Uliczna sofa z recyclingu, Vertical Garden czyli ogród na ścianie